วิทยาศาสตร์

สมดุลกรด–เบสและมาตราส่วน pH

ค่า pH ใช้อธิบายแอกทิวิตีของไฮโดรเนียมไอออนในสารละลาย เป็นมาตราส่วนลอการิทึม ดังนั้น pH ต่างกันหนึ่งหน่วยหมายถึงแอกทิวิตี H₃O⁺ ต่างกันสิบเท่า ไม่ใช่ต่างกันแบบเส้นตรง

หลักการและกลไก

น้ำเกิดการแตกตัวเองเป็น H₃O⁺ และ OH⁻ ที่ประมาณ 25 °C ผลคูณของแอกทิวิตีทั้งสองมีค่าประมาณ 10⁻¹⁴ กรดแก่ในสารละลายเจือจางแตกตัวเกือบสมบูรณ์ ส่วนกรดอ่อนต้องใช้ค่าคงที่สมดุล Ka

ตัวอย่างการคำนวณ

สารละลายเจือจางที่มี H₃O⁺ ประมาณ 10⁻³ mol/L จะมี pH ใกล้ 3 หากลดเป็น 10⁻⁵ mol/L ค่า pH จะใกล้ 5 ความต่างสองหน่วยจึงหมายถึงไฮโดรเนียมลดลงหนึ่งร้อยเท่า

การแปลผล

กรดอะซิติกแตกตัวเพียงบางส่วน จึงไม่ควรใช้ความเข้มข้นกรดตั้งต้นเป็นความเข้มข้น H₃O⁺ โดยตรง สารละลายบัฟเฟอร์อาศัยคู่กรดอ่อนและเบสคู่สมดุลเพื่อต้านการเปลี่ยนแปลง pH

ความสัมพันธ์สำคัญpH = −log₁₀ a(H₃O⁺)

ตารางเปรียบเทียบ

ตารางเปรียบเทียบ
ปริมาณค่าหรือสัญลักษณ์หมายเหตุ
pH 3≈ 10⁻³ mol/L10⁻³
pH 5≈ 10⁻⁵ mol/L10⁻⁵
pH 7≈ 10⁻⁷ mol/L25 °C

การประยุกต์เพิ่มเติม

ในสารละลายเข้มข้น แอกทิวิตีอาจต่างจากความเข้มข้น และ pH ที่เป็นกลางเปลี่ยนตามอุณหภูมิ ค่า 7 ใช้ได้โดยประมาณกับน้ำบริสุทธิ์ที่ 25 °C ต้องสอบเทียบอิเล็กโทรดก่อนวัด

สำหรับสารละลายบัฟเฟอร์เจือจางที่มีกรดอ่อน HA และเบสคู่สมดุล A⁻ สามารถใช้สมการเฮนเดอร์สัน–แฮสเซลบัลช์ pH ≈ pKa + log([A⁻]/[HA]) ได้โดยประมาณ หากมีเบสคู่สมดุลมากกว่ากรดสิบเท่า pH จะสูงกว่า pKa ประมาณหนึ่งหน่วย แต่สมการนี้ไม่เหมาะเมื่อเติมกรดแก่จนองค์ประกอบบัฟเฟอร์เกือบหมด สองสารละลายที่มี pH เท่ากันอาจมีความสามารถต้านการเปลี่ยน pH ต่างกันมากเพราะปริมาณสารบัฟเฟอร์รวมไม่เท่ากัน

ข้อจำกัดและความเข้าใจผิด

อย่าสับสนปริมาณกรดทั้งหมดกับ pH หรือความจุบัฟเฟอร์ การเพิ่ม pH สองหน่วยไม่ได้หมายถึงความเป็นเบสเพิ่มเพียงสองเท่า

แบบฝึกหัด

ถ้า pH เพิ่มจาก 4 เป็น 6 แอกทิวิตี H₃O⁺ ลดลงกี่เท่า?

เฉลย: ลดลง 10² หรือ 100 เท่า

ประเด็นสำคัญ: กรดอะซิติกแตกตัวเพียงบางส่วน จึงไม่ควรใช้ความเข้มข้นกรดตั้งต้นเป็นความเข้มข้น H₃O⁺ โดยตรง สารละลายบัฟเฟอร์อาศัยคู่กรดอ่อนและเบสคู่สมดุลเพื่อต้านการเปลี่ยนแปลง pH