หลักการและกลไก
น้ำเกิดการแตกตัวเองเป็น H₃O⁺ และ OH⁻ ที่ประมาณ 25 °C ผลคูณของแอกทิวิตีทั้งสองมีค่าประมาณ 10⁻¹⁴ กรดแก่ในสารละลายเจือจางแตกตัวเกือบสมบูรณ์ ส่วนกรดอ่อนต้องใช้ค่าคงที่สมดุล Ka
ตัวอย่างการคำนวณ
สารละลายเจือจางที่มี H₃O⁺ ประมาณ 10⁻³ mol/L จะมี pH ใกล้ 3 หากลดเป็น 10⁻⁵ mol/L ค่า pH จะใกล้ 5 ความต่างสองหน่วยจึงหมายถึงไฮโดรเนียมลดลงหนึ่งร้อยเท่า
การแปลผล
กรดอะซิติกแตกตัวเพียงบางส่วน จึงไม่ควรใช้ความเข้มข้นกรดตั้งต้นเป็นความเข้มข้น H₃O⁺ โดยตรง สารละลายบัฟเฟอร์อาศัยคู่กรดอ่อนและเบสคู่สมดุลเพื่อต้านการเปลี่ยนแปลง pH
ตารางเปรียบเทียบ
| ปริมาณ | ค่าหรือสัญลักษณ์ | หมายเหตุ |
|---|---|---|
| pH 3 | ≈ 10⁻³ mol/L | 10⁻³ |
| pH 5 | ≈ 10⁻⁵ mol/L | 10⁻⁵ |
| pH 7 | ≈ 10⁻⁷ mol/L | 25 °C |
การประยุกต์เพิ่มเติม
ในสารละลายเข้มข้น แอกทิวิตีอาจต่างจากความเข้มข้น และ pH ที่เป็นกลางเปลี่ยนตามอุณหภูมิ ค่า 7 ใช้ได้โดยประมาณกับน้ำบริสุทธิ์ที่ 25 °C ต้องสอบเทียบอิเล็กโทรดก่อนวัด
สำหรับสารละลายบัฟเฟอร์เจือจางที่มีกรดอ่อน HA และเบสคู่สมดุล A⁻ สามารถใช้สมการเฮนเดอร์สัน–แฮสเซลบัลช์ pH ≈ pKa + log([A⁻]/[HA]) ได้โดยประมาณ หากมีเบสคู่สมดุลมากกว่ากรดสิบเท่า pH จะสูงกว่า pKa ประมาณหนึ่งหน่วย แต่สมการนี้ไม่เหมาะเมื่อเติมกรดแก่จนองค์ประกอบบัฟเฟอร์เกือบหมด สองสารละลายที่มี pH เท่ากันอาจมีความสามารถต้านการเปลี่ยน pH ต่างกันมากเพราะปริมาณสารบัฟเฟอร์รวมไม่เท่ากัน
ข้อจำกัดและความเข้าใจผิด
อย่าสับสนปริมาณกรดทั้งหมดกับ pH หรือความจุบัฟเฟอร์ การเพิ่ม pH สองหน่วยไม่ได้หมายถึงความเป็นเบสเพิ่มเพียงสองเท่า
แบบฝึกหัด
ถ้า pH เพิ่มจาก 4 เป็น 6 แอกทิวิตี H₃O⁺ ลดลงกี่เท่า?
เฉลย: ลดลง 10² หรือ 100 เท่า
ประเด็นสำคัญ: กรดอะซิติกแตกตัวเพียงบางส่วน จึงไม่ควรใช้ความเข้มข้นกรดตั้งต้นเป็นความเข้มข้น H₃O⁺ โดยตรง สารละลายบัฟเฟอร์อาศัยคู่กรดอ่อนและเบสคู่สมดุลเพื่อต้านการเปลี่ยนแปลง pH