Khoa học

Cân bằng axit–bazơ và thang pH

pH phản ánh hoạt độ của ion hydroni trong dung dịch. Vì là thang logarit, chênh lệch một đơn vị pH tương ứng với sự thay đổi mười lần của hoạt độ H₃O⁺, không phải sự thay đổi tuyến tính.

Cơ chế và nguyên tắc

Nước tự phân li tạo H₃O⁺ và OH⁻. Ở khoảng 25 °C, tích hoạt độ liên quan đến hai ion xấp xỉ 10⁻¹⁴. Axit mạnh phân li gần như hoàn toàn khi pha loãng; axit yếu cần hằng số cân bằng Ka để tính gần đúng pH.

Ví dụ tính toán

Dung dịch loãng có [H₃O⁺] khoảng 10⁻³ mol/L có pH gần 3. Nếu nồng độ giảm xuống 10⁻⁵ mol/L, pH tiến đến 5: sự thay đổi hai đơn vị tương ứng với giảm một trăm lần, chứ không phải giảm hai lần.

Đọc và giải thích kết quả

Với axit axetic, nồng độ axit ban đầu lớn hơn nồng độ H₃O⁺ vì chỉ một phần phân tử phân li. Dung dịch đệm hoạt động nhờ cặp axit yếu và bazơ liên hợp; tỷ lệ hai dạng giúp chống lại biến thiên pH.

Hệ thức quan trọngpH = −log₁₀ a(H₃O⁺)

Bảng dữ liệu

Bảng dữ liệu
Đại lượngGiá trị hoặc kí hiệuGhi chú
pH 3≈ 10⁻³ mol/L10⁻³
pH 5≈ 10⁻⁵ mol/L10⁻⁵
pH 7≈ 10⁻⁷ mol/L25 °C

Vận dụng sâu hơn

Ở dung dịch đậm đặc, hoạt độ khác nồng độ. pH trung tính còn phụ thuộc nhiệt độ; giá trị 7 thường dùng cho nước lí tưởng gần 25 °C. Điện cực pH phải được hiệu chuẩn phù hợp.

Với dung dịch đệm gồm axit yếu HA và bazơ liên hợp A⁻, trong giới hạn đủ loãng ta dùng pH ≈ pKa + log([A⁻]/[HA]). Nếu tỉ lệ bazơ liên hợp so với axit là 10, pH lớn hơn pKa khoảng một đơn vị. Công thức sẽ không còn thích hợp khi lượng axit mạnh đưa vào làm cạn gần hết thành phần đệm. Hai dung dịch có cùng pH nhưng tổng lượng chất đệm khác nhau có thể chống lại một lượng axit thêm vào rất khác nhau.

Giới hạn và sai lầm thường gặp

Đừng nhầm tổng lượng axit với độ axit tức thời do H₃O⁺ quyết định. So sánh pH mà bỏ qua khả năng đệm và nhiệt độ sẽ dễ dẫn đến kết luận sai.

Bài tập

Dung dịch chuyển từ pH 4 lên pH 6. Hoạt độ H₃O⁺ giảm bao nhiêu lần?

Lời giải: Giảm 10² = 100 lần vì pH tăng hai đơn vị.

Điều cần nhớ: Với axit axetic, nồng độ axit ban đầu lớn hơn nồng độ H₃O⁺ vì chỉ một phần phân tử phân li. Dung dịch đệm hoạt động nhờ cặp axit yếu và bazơ liên hợp; tỷ lệ hai dạng giúp chống lại biến thiên pH.