วิทยาศาสตร์

กัมมันตภาพรังสีและชนิดของรังสี

กัมมันตภาพรังสีเกิดจากนิวเคลียสไม่เสถียรเปลี่ยนสภาพเองและปล่อยอนุภาคหรือโฟตอน รังสีแอลฟา บีตา และแกมมามีสมบัติและผลต่อเลขมวลกับเลขอะตอมต่างกัน

หลักการและกลไก

การสลาย α ปล่อยนิวเคลียสฮีเลียม-4 จึงทำให้เลขมวล A ลดลง 4 และเลขอะตอม Z ลดลง 2 ส่วน β⁻ เปลี่ยนนิวตรอนเป็นโปรตอนพร้อมปล่อยอิเล็กตรอนและแอนตินิวทริโน ทำให้ A คงเดิม Z เพิ่ม 1 ขณะที่ γ ไม่เปลี่ยนทั้ง A และ Z

ตัวอย่างการคำนวณ

ตัวอย่างการสลายแอลฟา คือ ²³⁸U → ²³⁴Th + ⁴He ส่วนบีตาลบคือ ¹⁴C → ¹⁴N + e⁻ + แอนตินิวทริโน และอาจมีโฟตอนแกมมาเมื่อสถานะกระตุ้นของนิวเคลียสลดพลังงาน

การแปลผล

กัมมันตภาพวัดเป็นเบ็กเคอเรล 1 Bq หมายถึงการสลายโดยเฉลี่ยหนึ่งครั้งต่อวินาที แต่กัมมันตภาพไม่เท่ากับปริมาณรังสีที่ดูดกลืนหรือความเสี่ยงทางชีวภาพ ต้องพิจารณาชนิด พลังงาน ระยะทาง และทางรับรังสี

ความสัมพันธ์สำคัญ1 Bq = 1 s⁻¹

ตารางเปรียบเทียบ

ตารางเปรียบเทียบ
ปริมาณค่าหรือสัญลักษณ์หมายเหตุ
αΔA = −4ΔZ = −2
β⁻ΔA = 0ΔZ = +1
γΔA = 0ΔZ = 0

การประยุกต์เพิ่มเติม

อนุภาคแอลฟาจากภายนอกมักถูกกั้นได้ด้วยชั้นบาง แต่มีความเสี่ยงสูงหากสารเข้าสู่ร่างกาย แกมมามักทะลุผ่านได้มากกว่าและต้องมีวัสดุกำบังเหมาะสม

ตัวอย่างที่มีกัมมันตภาพเริ่มต้น 1000 Bq หลังสองครึ่งชีวิตจะเหลือประมาณ 250 Bq ในแบบจำลองการสลายอย่างง่าย แต่ไม่ได้แปลว่าคนที่สัมผัสจะได้รับปริมาณรังสีเพียงหนึ่งในสี่เสมอ ต้องพิจารณาเวลา ระยะทาง และวิธีรับรังสีด้วย

ตรวจสมดุลทั้งเลขมวลและเลขอะตอมในสมการนิวเคลียร์ เช่น ²³⁸U กลายเป็น ²³⁴Th ผลต่าง A = 4 และ Z = 2 ตรงกับอนุภาคแอลฟา การตรวจทั้งสองช่วยจับข้อผิดพลาด

ข้อจำกัดและความเข้าใจผิด

ยังมีการสลาย β⁺ และการจับอิเล็กตรอนซึ่งเปลี่ยน Z ต่างจาก β⁻ ครึ่งชีวิตอธิบายพฤติกรรมเฉลี่ยของนิวเคลียสจำนวนมาก ไม่ใช่เวลาสลายแน่นอนของแต่ละตัว

แบบฝึกหัด

เมื่อนิวเคลียสสลายแบบแอลฟา เลขมวลและเลขอะตอมเปลี่ยนเท่าใด

เฉลย: A ลดลง 4 และ Z ลดลง 2 จึงได้ A → A − 4 และ Z → Z − 2

ประเด็นสำคัญ: กัมมันตภาพวัดเป็นเบ็กเคอเรล 1 Bq หมายถึงการสลายโดยเฉลี่ยหนึ่งครั้งต่อวินาที แต่กัมมันตภาพไม่เท่ากับปริมาณรังสีที่ดูดกลืนหรือความเสี่ยงทางชีวภาพ ต้องพิจารณาชนิด พลังงาน ระยะทาง และทางรับรังสี