Cơ chế và nguyên tắc
Phân rã α phát ra hạt nhân heli-4 nên số khối A giảm 4 và số proton Z giảm 2. Với β⁻, neutron biến thành proton đồng thời phát electron và phản neutrino: A không đổi, Z tăng 1. Photon γ không làm thay đổi A hay Z.
Ví dụ tính toán
Ví dụ: ²³⁸U → ²³⁴Th + ⁴He là phân rã alpha, còn ¹⁴C → ¹⁴N + e⁻ + phản neutrino là beta trừ. Gamma có thể phát ra khi hạt nhân trở về trạng thái năng lượng thấp hơn.
Đọc và giải thích kết quả
Hoạt độ được đo bằng becquerel, 1 Bq tương ứng trung bình một phân rã mỗi giây. Hoạt độ không trực tiếp bằng liều hấp thụ hay mức nguy hiểm sinh học; năng lượng, loại bức xạ và đường phơi nhiễm cũng quan trọng.
Bảng dữ liệu
| Đại lượng | Giá trị hoặc kí hiệu | Ghi chú |
|---|---|---|
| α | ΔA = −4 | ΔZ = −2 |
| β⁻ | ΔA = 0 | ΔZ = +1 |
| γ | ΔA = 0 | ΔZ = 0 |
Vận dụng sâu hơn
Hạt alpha từ nguồn bên ngoài thường bị chặn bởi lớp vật liệu mỏng, nhưng rất nguy hiểm nếu nguồn đi vào cơ thể. Gamma thường xuyên thấu hơn và cần vật liệu che chắn thích hợp.
Nếu hoạt độ ban đầu là 1000 Bq thì sau hai chu kì bán rã đơn giản, hoạt độ trung bình còn khoảng 250 Bq. Điều đó không tự động có nghĩa một người nhận liều thấp hơn bốn lần, vì cách tiếp xúc và thời gian phơi nhiễm cũng quyết định.
Khi kiểm tra phương trình hạt nhân phải bảo toàn số khối và điện tích hạt nhân. Với ²³⁸U thành ²³⁴Th, phần chênh A = 4 và Z = 2 đúng bằng hạt α; đây là phép kiểm tra rất hữu ích.
Giới hạn và sai lầm thường gặp
Còn có β⁺ và bắt electron, với quy tắc thay đổi số proton khác β⁻. Bán rã chỉ dự đoán thống kê của số lượng lớn hạt nhân, không cho biết thời điểm một hạt nhân đơn lẻ phân rã.
Bài tập
Một hạt nhân phân rã alpha sẽ thay đổi A và Z thế nào?
Lời giải: A giảm 4, Z giảm 2: A → A − 4 và Z → Z − 2.
Điều cần nhớ: Hoạt độ được đo bằng becquerel, 1 Bq tương ứng trung bình một phân rã mỗi giây. Hoạt độ không trực tiếp bằng liều hấp thụ hay mức nguy hiểm sinh học; năng lượng, loại bức xạ và đường phơi nhiễm cũng quan trọng.