Khoa học

Phóng xạ và các loại bức xạ

Phóng xạ là sự biến đổi tự phát của hạt nhân không bền kèm theo phát ra hạt hay photon. Ba loại thường gặp là alpha, beta và gamma; mỗi loại có quy luật biến đổi hạt nhân và khả năng xuyên thấu khác nhau.

Cơ chế và nguyên tắc

Phân rã α phát ra hạt nhân heli-4 nên số khối A giảm 4 và số proton Z giảm 2. Với β⁻, neutron biến thành proton đồng thời phát electron và phản neutrino: A không đổi, Z tăng 1. Photon γ không làm thay đổi A hay Z.

Ví dụ tính toán

Ví dụ: ²³⁸U → ²³⁴Th + ⁴He là phân rã alpha, còn ¹⁴C → ¹⁴N + e⁻ + phản neutrino là beta trừ. Gamma có thể phát ra khi hạt nhân trở về trạng thái năng lượng thấp hơn.

Đọc và giải thích kết quả

Hoạt độ được đo bằng becquerel, 1 Bq tương ứng trung bình một phân rã mỗi giây. Hoạt độ không trực tiếp bằng liều hấp thụ hay mức nguy hiểm sinh học; năng lượng, loại bức xạ và đường phơi nhiễm cũng quan trọng.

Hệ thức quan trọng1 Bq = 1 s⁻¹

Bảng dữ liệu

Bảng dữ liệu
Đại lượngGiá trị hoặc kí hiệuGhi chú
αΔA = −4ΔZ = −2
β⁻ΔA = 0ΔZ = +1
γΔA = 0ΔZ = 0

Vận dụng sâu hơn

Hạt alpha từ nguồn bên ngoài thường bị chặn bởi lớp vật liệu mỏng, nhưng rất nguy hiểm nếu nguồn đi vào cơ thể. Gamma thường xuyên thấu hơn và cần vật liệu che chắn thích hợp.

Nếu hoạt độ ban đầu là 1000 Bq thì sau hai chu kì bán rã đơn giản, hoạt độ trung bình còn khoảng 250 Bq. Điều đó không tự động có nghĩa một người nhận liều thấp hơn bốn lần, vì cách tiếp xúc và thời gian phơi nhiễm cũng quyết định.

Khi kiểm tra phương trình hạt nhân phải bảo toàn số khối và điện tích hạt nhân. Với ²³⁸U thành ²³⁴Th, phần chênh A = 4 và Z = 2 đúng bằng hạt α; đây là phép kiểm tra rất hữu ích.

Giới hạn và sai lầm thường gặp

Còn có β⁺ và bắt electron, với quy tắc thay đổi số proton khác β⁻. Bán rã chỉ dự đoán thống kê của số lượng lớn hạt nhân, không cho biết thời điểm một hạt nhân đơn lẻ phân rã.

Bài tập

Một hạt nhân phân rã alpha sẽ thay đổi A và Z thế nào?

Lời giải: A giảm 4, Z giảm 2: A → A − 4 và Z → Z − 2.

Điều cần nhớ: Hoạt độ được đo bằng becquerel, 1 Bq tương ứng trung bình một phân rã mỗi giây. Hoạt độ không trực tiếp bằng liều hấp thụ hay mức nguy hiểm sinh học; năng lượng, loại bức xạ và đường phơi nhiễm cũng quan trọng.