Khoa học

Động học hóa học, phương trình tốc độ và xúc tác

Động học nghiên cứu tốc độ biến đổi nồng độ chất phản ứng và sản phẩm. Nhiệt độ, nồng độ, cơ chế va chạm và xúc tác có thể ảnh hưởng mạnh đến tốc độ.

Cơ chế và nguyên tắc

Với chất phản ứng A, tốc độ mất đi là −d[A]/dt. Phương trình thực nghiệm v = k[A] chỉ đúng cho phản ứng bậc nhất tương ứng; không được suy ra bậc từ hệ số phương trình tổng quát.

Ví dụ tính toán

Với phản ứng bậc nhất, [A](t) = [A]₀e⁻ᵏᵗ và t½ = ln2/k. Nếu k = 0,0231 phút⁻¹ thì thời gian bán hủy gần 30 phút; nồng độ 0,10 mol/L giảm còn khoảng 0,05 mol/L.

Đọc và giải thích kết quả

Đồ thị ln[A] theo thời gian tạo đường thẳng với hệ số góc −k cho phản ứng bậc nhất. Với phản ứng bậc không và bậc hai, phương trình tích phân khác nhau, phải dựa vào số liệu để chọn mô hình.

Hệ thức quan trọng[A](t) = [A]₀e⁻ᵏᵗ ; t₁/₂ = ln 2/k

Bảng dữ liệu

Bảng dữ liệu
Đại lượngGiá trị hoặc kí hiệuGhi chú
k0.0231 min⁻¹1
t₁/₂≈ 30 minln2/k
[A]₀0.10 mol/L[A](30)≈0.05

Vận dụng sâu hơn

Chất xúc tác tạo con đường có năng lượng hoạt hóa thấp hơn và có thể tăng tốc cả chiều thuận lẫn nghịch. Ở nhiệt độ không đổi, xúc tác không làm thay đổi hằng số cân bằng.

Đặc điểm của phản ứng bậc nhất là thời gian bán hủy không phụ thuộc nồng độ ban đầu. Từ 0,10 mol/L, sau 30 phút còn khoảng 0,05 mol/L và sau 60 phút còn khoảng 0,025 mol/L. Ngược lại, phản ứng bậc không và bậc hai thường có thời gian bán hủy phụ thuộc nồng độ đầu. Đồ thị ln[A] theo thời gian là phép kiểm tra trực tiếp cho mô hình bậc nhất. Chất xúc tác làm thay đổi tốc độ đạt cân bằng chứ không dịch chuyển vị trí cân bằng ở cùng nhiệt độ.

Giới hạn và sai lầm thường gặp

Không đồng nhất tốc độ với lượng sản phẩm cuối hoặc mặc định mọi k đều có đơn vị phút⁻¹. Đơn vị k phụ thuộc bậc phản ứng.

Bài tập

Phản ứng bậc nhất có k = 0,0231 phút⁻¹. Thời gian bán hủy xấp xỉ bằng bao nhiêu?

Lời giải: t½ ≈ 0,693/0,0231 ≈ 30 phút.

Điều cần nhớ: Đồ thị ln[A] theo thời gian tạo đường thẳng với hệ số góc −k cho phản ứng bậc nhất. Với phản ứng bậc không và bậc hai, phương trình tích phân khác nhau, phải dựa vào số liệu để chọn mô hình.