Khoa học

Cộng hưởng: electron phân bố trên nhiều liên kết

Nhiều phân tử hoặc ion không thể mô tả đầy đủ bằng một công thức Lewis. Các cấu trúc cộng hưởng là những cách vẽ electron khác nhau trên cùng khung nguyên tử, không phải các phân tử luân phiên biến đổi thật sự.

Định nghĩa và điều kiện

Trong ion NO₃⁻, có ba cách đặt liên kết đôi N=O. Tuy nhiên, đo đạc cho thấy cả ba liên kết N—O đều tương đương vì mật độ electron thực được giải tỏa trên toàn ion.

Cơ chế quyết định

Theo mô hình Lewis đơn giản, bậc liên kết N—O trung bình trong NO₃⁻ xấp xỉ 4/3. Điều này không có nghĩa liên kết đôi liên tục nhảy giữa ba vị trí.

Ví dụ có thể kiểm tra

Khi vẽ cộng hưởng, vị trí và thứ tự nối của hạt nhân giữ nguyên; chỉ di chuyển electron π và cặp electron không liên kết. Điện tích toàn phần và tổng số electron phải giữ nguyên.

Đọc và giải thích kết quả

Các cấu trúc đóng góp khác nhau về mức độ hợp lý, tùy quy tắc bát tử, sự phân tách điện tích và độ âm điện. Không nên mặc định mọi hình Lewis đều đóng góp ngang nhau.

Giới hạn áp dụng

Benzen có sáu liên kết C—C dài gần bằng nhau, thay vì ba đơn và ba đôi tách biệt. Mô hình orbital phân tử cho cái nhìn trực tiếp hơn về electron phi định xứ.

Hệ thứcb̄(N—O, NO₃⁻) ≈ 4/3
Ví dụ
Trường hợpGiá trị hoặc công thứcÝ nghĩa
NO₃⁻3 × N—O≈ 4/3
O₃2 × O—O≈ 3/2
C₆H₆6 × C—C≈ 3/2

Phân tích sâu hơn

Ion carbonat CO₃²⁻ cũng có ba hình cộng hưởng quan trọng, trong đó liên kết đôi C=O được đặt tại oxy khác nhau. Trong thực nghiệm ba liên kết C—O gần tương đương; điện tích âm không nằm cố định trên một oxy duy nhất.

Khi kiểm tra hình cộng hưởng, hãy đếm lại electron hóa trị và bảo đảm không di chuyển vị trí hạt nhân. Mũi tên hai chiều ↔ nối các hình đóng góp, không biểu thị cân bằng phản ứng giữa hai chất. Phân tử thật có một trạng thái electron phi định xứ.

Bài tập

Ozon O₃ có thực sự dao động rất nhanh giữa hai hình Lewis không?

Lời giải: Không. Hai hình chỉ góp phần mô tả một trạng thái electron thực, có hai liên kết O—O tương đương do sự phi định xứ.

Điểm cần nhớ: Cộng hưởng là công cụ biểu diễn electron phi định xứ, không phải phản ứng đổi cấu trúc.