Khoa học

Sóng: tần số, bước sóng và tốc độ

Sóng truyền năng lượng và thông tin thông qua sự lan truyền một dao động hoặc nhiễu động. Các phần tử môi trường có thể dao động tại chỗ, không nhất thiết chuyển động cùng đỉnh sóng trên toàn quãng đường.

Cơ chế và nguyên tắc

Tần số f là số dao động mỗi giây, đơn vị Hz. Chu kì T = 1/f; bước sóng λ là khoảng cách giữa hai điểm liên tiếp cùng pha. Với sóng tuần hoàn, tốc độ truyền v = fλ.

Ví dụ tính toán

Giả sử âm thanh truyền trong không khí với v = 340 m/s. Nếu tần số f = 170 Hz thì λ = 340/170 = 2 m. Ở cùng điều kiện, tần số 340 Hz sẽ có bước sóng khoảng 1 m.

Đọc và giải thích kết quả

Khi sóng đi sang môi trường khác, tần số thường do nguồn quyết định nên không đổi, trong khi tốc độ và bước sóng có thể thay đổi. Sóng âm cần môi trường, sóng ánh sáng có thể truyền trong chân không.

Hệ thức quan trọngv = f × λ

Bảng dữ liệu

Bảng dữ liệu
Đại lượngGiá trị hoặc kí hiệuGhi chú
v340 m/s
f170 Hz
λ = v/f2 m

Vận dụng sâu hơn

Trong chân không, bức xạ điện từ có tốc độ c ≈ 3,00 × 10⁸ m/s. Màu ánh sáng liên quan tần số hay bước sóng, còn biên độ liên quan cường độ; đó là các tính chất khác nhau.

Với f = 50 Hz, chu kì T = 1/50 = 0,020 s. Sóng truyền 20 m/s đi được vT = 0,40 m trong một chu kì, đúng bằng bước sóng đã tính từ λ = v/f. Hai cách này là phép kiểm tra độc lập của phép tính.

Sóng âm trong không khí thường là sóng dọc do áp suất biến thiên, còn sóng điện từ gắn với điện trường và từ trường dao động. Dù cùng dùng v = fλ, các cơ chế truyền năng lượng và môi trường của chúng khác nhau.

Giới hạn và sai lầm thường gặp

Không thể kết luận sóng luôn chạy nhanh hơn khi tần số lớn hơn. Tốc độ phụ thuộc môi trường và trong môi trường tán sắc có thể thay đổi theo tần số. Cần phân biệt tốc độ truyền sóng với vận tốc dao động của hạt môi trường.

Bài tập

Một sóng có f = 50 Hz và λ = 0,40 m. Tính tốc độ truyền.

Lời giải: v = fλ = 50 × 0,40 = 20 m/s.

Điều cần nhớ: Khi sóng đi sang môi trường khác, tần số thường do nguồn quyết định nên không đổi, trong khi tốc độ và bước sóng có thể thay đổi. Sóng âm cần môi trường, sóng ánh sáng có thể truyền trong chân không.