Cơ chế và nguyên tắc
Với quy ước dấu nhất quán, 1/f = 1/dₒ + 1/dᵢ. Độ phóng đại ngang m = −dᵢ/dₒ; giá trị âm biểu thị ảnh ngược chiều trong trường hợp ảnh thật của vật thật.
Ví dụ tính toán
Thấu kính hội tụ có f = +10 cm, vật cách thấu kính 30 cm. Khi đó 1/dᵢ = 1/10 − 1/30 nên dᵢ = 15 cm. Độ phóng đại m = −15/30 = −0,5: ảnh thật, ngược và nhỏ bằng nửa vật.
Đọc và giải thích kết quả
Nếu vật nằm gần thấu kính hơn tiêu cự, ảnh trở thành ảnh ảo, cùng chiều và không hứng được trực tiếp trên màn. Dấu của dᵢ cho biết ảnh ở phía nào theo quy ước.
Bảng dữ liệu
| Đại lượng | Giá trị hoặc kí hiệu | Ghi chú |
|---|---|---|
| f | +10 cm | + |
| dₒ | 30 cm | + |
| dᵢ | 15 cm | m = −0.5 |
Vận dụng sâu hơn
Công thức thấu kính mỏng giả thiết tia gần trục và bề dày thấu kính nhỏ. Quang sai, tán sắc, tia biên và thấu kính dày làm kết quả thực tế lệch khỏi mô hình.
Nếu chuyển vật từ 30 cm sang 20 cm trước thấu kính có f = 10 cm, ta tìm được dᵢ = 20 cm và m = −1. Ảnh thật ngược chiều, có kích thước bằng vật. Khi vật đặt đúng tại tiêu điểm, các tia ló gần như song song và khoảng cách ảnh trong mô hình tiến tới vô cực. Đây là lí do việc dịch vật rất ít gần tiêu điểm có thể làm vị trí màn hứng ảnh thay đổi nhiều. Độ dày thấu kính và sai lệch căn chỉnh cũng ảnh hưởng phép đo.
Giới hạn và sai lầm thường gặp
Không đồng nhất ảnh ảo với ảnh thật hoặc dùng lẫn quy ước dấu giữa các sách. Trước khi tính phải đưa mọi khoảng cách về cùng đơn vị.
Bài tập
Một thấu kính có f = 10 cm, vật cách 30 cm. Tính dᵢ và m.
Lời giải: dᵢ = 15 cm; m = −0,5. Ảnh thật, ngược chiều và nhỏ bằng nửa vật.
Điều cần nhớ: Nếu vật nằm gần thấu kính hơn tiêu cự, ảnh trở thành ảnh ảo, cùng chiều và không hứng được trực tiếp trên màn. Dấu của dᵢ cho biết ảnh ở phía nào theo quy ước.