Vísindi

Rúmfræði sameinda og rafeindapör

Efnaformúla segir hvaða atóm eru í sameind, en ekki endilega hvernig þau raðast í rúmi. VSEPR-líkanið byggir á fráhrindingu rafeindasvæða umhverfis miðatóm.

Skilgreining og aðstæður

Í CO₂ eru tvö rafeindasvæði umhverfis kolefnið og sameindin er línuleg með 180° horn. Í CH₄ raðast fjögur tengjapör í fjórflötung með um 109,5° horn.

Hvað ræður niðurstöðunni

Í NH₃ eru þrjú tengjapör og eitt stakt rafeindapar, þannig að lögunin er þrístrendur píramídi með um 107° horn. H₂O hefur tvö stök pör og tvö tengjapör og er bogin með um 104,5° horn.

Dæmi sem má sannreyna

Byrjið á Lewis-byggingu, teljið rafeindasvæðin og aðgreinið lögun rafeindasvæða frá lögun atómanna sjálfra. Tvítengi telst eitt rafeindasvæði í einföldu VSEPR-líkani.

Túlkun niðurstaðna

Stök rafeindapör hrinda tengjapörum yfirleitt sterkar frá sér og geta minnkað tengjahorn. Raunveruleg horn ráðast einnig af atómgerð og tengjum; einfalt VSEPR gildir ekki jafnt vel fyrir öll málmfléttuefni.

Takmarkanir líkansins

Lögun sameindar skýrir líka skautun. Í línulegri CO₂-sameind eyðast tengjatvískautin, en bogin H₂O-sameind hefur heildartvískaut.

SambandAX₂ : 180° · AX₄ : ≈ 109,5°
Dæmi
TilvikGildi eða jafnaMerking
CO₂AX₂180°
CH₄AX₄109.5°
H₂OAX₂E₂104.5°

Frekari beiting

Táknunin AXₘEₙ sýnir fjölda bundinna atóma X og stakra rafeindapara E kringum miðatóm. CH₄ er AX₄, NH₃ er AX₃E og H₂O er AX₂E₂. Öll hafa fjögur rafeindasvæði sem nálgast fjórflötung, en sýnileg sameindarlögun er ólík því stök pör eru ekki atóm.

VSEPR gefur nálgun en ekki nákvæm horn fyrir öll efni. Tvítengi, stærð atóma og eðli tengja geta breytt hornum. Til að meta heildarskautun þarf að ljúka greiningunni með þrívíðri samlagningu tvískautsvigra.

Æfing

Af hverju er H—O—H hornið minna en hið fullkomna fjórflötungshorn 109,5°?

Útskýrt svar: Tvö stök rafeindapör á súrefni hrinda tengjapörunum frá sér, svo hornið verður um 104,5°.

Mikilvægasta atriðið: Aðgreinið Lewis-byggingu, sameindarlögun og heildarskautun.