Vísindi

Samsætur: sami atómnúmer, ólíkur nifteindafjöldi

Samsætur eru atóm sama frumefnis með sama fjölda róteinda Z en mismunandi fjölda nifteinda N. Sætistalan A er samanlagður fjöldi róteinda og nifteinda.

Skilgreining og aðstæður

Jafnan A = Z + N gefur N = A − Z. Kolefni-12 hefur sex róteindir og sex nifteindir, en kolefni-14 hefur sex róteindir og átta nifteindir.

Hvað ræður niðurstöðunni

Táknið ¹⁴₆C segir að A = 14 og Z = 6. Hlutlaust kolefnisatóm hefur sex rafeindir, en jónað atóm getur haft annan rafeindafjölda án þess að samsætan breytist.

Dæmi sem má sannreyna

Kolefni-12 og kolefni-13 eru stöðugar samsætur en kolefni-14 er geislavirk samsæta sem gengur í gegnum beta-hrörnun. Það er því rangt að telja allar samsætur geislavirkar.

Túlkun niðurstaðna

Hlutfallsleg atómmassi í lotukerfinu er vegið meðaltal samsætumassa samkvæmt náttúrulegri tíðni samsætanna. Hann er því oft ekki heil tala.

Takmarkanir líkansins

Aldursgreining með kolefni-14 nýtir mælda hrörnun í lífrænum leifum sem áður voru lifandi. Aðferðin krefst kalibreringar og á ekki við um hvaða bergtegund sem er.

SambandA = Z + N
Dæmi
TilvikGildi eða jafnaMerking
¹²CZ = 6N = 6
¹³CZ = 6N = 7
¹⁴CZ = 6N = 8

Frekari beiting

Meðalatómmassi er vegið meðaltal en ekki massi eins atómkjarna. Í tilbúnu dæmi gefa 75% samsætu með massa 10 u og 25% með massa 11 u meðaltalið 0,75 × 10 + 0,25 × 11 = 10,25 u. Enginn einstakur kjarni hefur 10,25 kjarneindir.

Samsætur sama frumefnis hafa oft svipaða efnafræði, en mismunandi massi getur haft áhrif á hvarfhraða með samsætuáhrifum. Við aldursgreiningar þarf einnig að þekkja helmingunartíma, mögulega mengun sýnis og kvörðun mælinga.

Æfing

Hve margar nifteindir hefur ¹³C ef Z = 6?

Útskýrt svar: N = A − Z = 13 − 6 = 7 nifteindir. Rafeindir teljast ekki til sætistölu A.

Mikilvægasta atriðið: Atómnúmer, sætistala og meðalatómmassi eru þrjár ólíkar stærðir.