Khoa học

Đồng vị: cùng nguyên tố, khác số neutron

Đồng vị là các nguyên tử có cùng số proton Z nhưng số neutron N khác nhau. Số proton xác định nguyên tố, còn số khối A bằng tổng proton và neutron.

Định nghĩa và điều kiện

Từ A = Z + N suy ra N = A − Z. Carbon-12 có 6 proton, 6 neutron; carbon-14 vẫn có 6 proton nhưng có 8 neutron.

Cơ chế quyết định

Kí hiệu ¹⁴₆C cho biết số khối 14 và số nguyên tử 6. Một nguyên tử carbon trung hòa có 6 electron, nhưng ion carbon có thể khác số electron mà vẫn là cùng đồng vị.

Ví dụ có thể kiểm tra

Carbon-12 và carbon-13 bền, trong khi carbon-14 phóng xạ và phân rã beta. Vì vậy không thể nói mọi đồng vị đều không bền hay đều phóng xạ.

Đọc và giải thích kết quả

Nguyên tử khối tương đối của nguyên tố trên bảng tuần hoàn là trung bình có trọng số theo tỉ lệ đồng vị tự nhiên, chứ không phải số khối của một hạt nhân riêng lẻ.

Giới hạn áp dụng

Định tuổi bằng ¹⁴C dựa trên sự suy giảm đồng vị này trong vật chất từng sống, nhưng cần điều kiện mẫu và hiệu chỉnh. Nó không dùng để định tuổi tùy ý mọi loại đá.

Hệ thứcA = Z + N
Ví dụ
Trường hợpGiá trị hoặc công thứcÝ nghĩa
¹²CZ = 6N = 6
¹³CZ = 6N = 7
¹⁴CZ = 6N = 8

Phân tích sâu hơn

Nguyên tử khối trung bình là trung bình có trọng số. Ví dụ giả định: nếu một nguyên tố có 75% đồng vị khối lượng 10 u và 25% đồng vị khối lượng 11 u, trung bình là 10,25 u. Không hề có một hạt nhân riêng lẻ nào chứa 10,25 nucleon.

Các đồng vị cùng nguyên tố có hóa học gần giống nhau, nhưng khác khối lượng vẫn có thể gây hiệu ứng đồng vị lên tốc độ một số phản ứng. Khi định tuổi, phải xét chu kì bán rã, tạp nhiễm mẫu và hiệu chỉnh thực nghiệm.

Bài tập

Đồng vị ¹³C có Z = 6. Hãy tính số neutron.

Lời giải: N = A − Z = 13 − 6 = 7 neutron. Electron không được tính trong số khối A.

Điểm cần nhớ: Phải phân biệt số nguyên tử, số khối và nguyên tử khối trung bình.