วิทยาศาสตร์

ปริมาณสัมพันธ์และสารกำหนดปริมาณ

ปริมาณสัมพันธ์ใช้สมการเคมีที่ดุลแล้วเพื่อคำนวณจำนวนโมล มวลของสารตั้งต้น และผลิตภัณฑ์ สัมประสิทธิ์ในสมการเป็นอัตราส่วนของโมล ไม่ใช่อัตราส่วนมวลโดยตรง

หลักการและกลไก

สมการ 2 H₂ + O₂ → 2 H₂O หมายถึงไฮโดรเจนสองโมลทำปฏิกิริยากับออกซิเจนหนึ่งโมลให้ได้น้ำสองโมล ขั้นแรกแปลงข้อมูลเป็นโมลแล้วหาสารกำหนดปริมาณโดยเทียบโมลกับสัมประสิทธิ์

ตัวอย่างการคำนวณ

ถ้ามี 4 mol H₂ และ 1 mol O₂ ออกซิเจนเป็นสารกำหนดปริมาณ เพราะใช้ H₂ ได้เพียง 2 mol จึงเกิดน้ำ 2 mol หรือประมาณ 36 g และเหลือ H₂ อีก 2 mol

การแปลผล

สารกำหนดปริมาณคือสารที่มีอัตราส่วนจำนวนโมลต่อสัมประสิทธิ์ต่ำสุด เมื่อสมมติว่าปฏิกิริยาเป็นไปตามสมการจนสิ้นสุด ส่วนสารอื่นจะเหลืออยู่

ความสัมพันธ์สำคัญ2 H₂ + O₂ → 2 H₂O

ตารางเปรียบเทียบ

ตารางเปรียบเทียบ
ปริมาณค่าหรือสัญลักษณ์หมายเหตุ
n₀(H₂)4 mol
n₀(O₂)1 mol
n(H₂O)2 mol36 g

การประยุกต์เพิ่มเติม

เมื่อโจทย์ให้มวลให้ใช้ n = m/M ก่อน ผลผลิตจริงอาจต่ำกว่าทฤษฎีจากความไม่บริสุทธิ์ ปฏิกิริยาข้างเคียง หรือการสูญเสียผลิตภัณฑ์ ร้อยละผลได้ = ผลจริง/ผลทฤษฎี × 100%

หากได้น้ำจริงเพียง 27 g จากผลผลิตตามทฤษฎี 36 g ร้อยละผลได้คือ 27/36 × 100% = 75% นี่เป็นขั้นตอนต่างจากการหาสารกำหนดปริมาณ เพราะขั้นแรกหาขีดจำกัดทฤษฎี ส่วนขั้นนี้เปรียบเทียบผลที่ได้จริง

ข้อผิดพลาดอีกแบบคือคิดว่า H₂ 4 mol กับ O₂ 1 mol ให้ H₂O ได้ 4 mol ตามสมการที่ดุลแล้ว O₂ หนึ่งโมลทำให้น้ำเกิดได้สูงสุดสองโมล การนับอะตอม H และ O ทั้งสองด้านช่วยตรวจความผิดพลาด

ข้อจำกัดและความเข้าใจผิด

อย่าเทียบมวลเป็นกรัมตามสัมประสิทธิ์โดยตรง และควรตรวจว่าสมการดุลแล้ว การเปลี่ยนแปลงที่เกิดจริงอาจไม่สมบูรณ์หรือมีภาวะสมดุลร่วมด้วย

แบบฝึกหัด

เมื่อมี H₂ 4 mol และ O₂ 1 mol หลังปฏิกิริยาที่สารกำหนดปริมาณหมด จะเหลือ H₂ กี่โมล

เฉลย: O₂ หนึ่งโมลใช้ H₂ สองโมล จึงเหลือ H₂ 4 − 2 = 2 mol และได้ H₂O 2 mol

ประเด็นสำคัญ: สารกำหนดปริมาณคือสารที่มีอัตราส่วนจำนวนโมลต่อสัมประสิทธิ์ต่ำสุด เมื่อสมมติว่าปฏิกิริยาเป็นไปตามสมการจนสิ้นสุด ส่วนสารอื่นจะเหลืออยู่