Khoa học

Độ âm điện và sự phân bố electron trong liên kết

Độ âm điện mô tả xu hướng một nguyên tử hút cặp electron khi tham gia liên kết. Đại lượng này giúp giải thích liên kết phân cực, nhưng không phải điện tích thực của nguyên tử cô lập.

Định nghĩa và điều kiện

Thang Pauling là thang tương đối không có đơn vị. Flo có độ âm điện lớn nhất; trong H—Cl, clo hút mật độ electron mạnh hơn, nên phía Cl mang điện tích riêng phần âm và phía H mang điện tích riêng phần dương.

Cơ chế quyết định

Chênh lệch độ âm điện lớn thường làm tăng tính ion, còn chênh lệch nhỏ thường nghiêng về cộng hóa trị. Tuy nhiên, tính chất liên kết biến đổi liên tục, không có một ngưỡng duy nhất đúng với mọi chất.

Ví dụ có thể kiểm tra

Liên kết H—H không có moment lưỡng cực vì hai nguyên tử như nhau. Liên kết H—Cl có moment lưỡng cực. Trong CO₂, hai liên kết C=O đều phân cực nhưng hai vectơ ngược chiều triệt tiêu nhau do phân tử thẳng.

Đọc và giải thích kết quả

Độ âm điện khác năng lượng ion hóa: một đại lượng nói về electron trong liên kết, đại lượng kia đo năng lượng tách electron khỏi nguyên tử hoặc ion ở pha khí. Không nên dùng chúng thay thế nhau.

Giới hạn áp dụng

Để dự đoán tính phân cực của cả phân tử, hãy vẽ cấu trúc Lewis, xác định hình học, chỉ chiều các moment liên kết và cộng vectơ. H₂O có cấu trúc gấp khúc nên còn moment tổng, khác với CO₂.

Hệ thứcΔχ = |χ(A) − χ(B)|
Ví dụ
Trường hợpGiá trị hoặc công thứcÝ nghĩa
H₂Δχ = 0μ = 0
HClΔχ > 0μ ≠ 0
CO₂2 × C=Oμ = 0

Phân tích sâu hơn

Hãy so sánh H₂O với CO₂. Oxy hút electron mạnh hơn hydro hoặc carbon, nhưng hình học quyết định moment tổng. Trong H₂O, góc khoảng 104,5° khiến các moment O—H không triệt tiêu. Trong CO₂ dạng thẳng, hai moment C=O có độ lớn ngang nhau và hướng ngược nhau nên tổng bằng không.

Một lỗi thường gặp là suy từ “liên kết phân cực” thành “phân tử chắc chắn phân cực”. Thang Pauling cũng không trực tiếp tính được moment lưỡng cực tính bằng debye: độ dài liên kết và phân bố điện tích thực đều có vai trò. Tính tan chỉ là một dấu hiệu bổ sung, vì tương tác giữa các phân tử cũng quan trọng.

Bài tập

Vì sao CO₂ không phân cực dù mỗi liên kết C=O đều phân cực?

Lời giải: CO₂ có dạng thẳng với góc 180°. Hai moment liên kết cùng độ lớn nhưng ngược hướng nên tổng vectơ bằng không.

Điểm cần nhớ: Phải phân biệt độ phân cực của từng liên kết với tính phân cực của toàn phân tử.