Vísindi

Jónunarorka: hvað kostar að losa rafeind?

Jónunarorka er mælanleg orka sem þarf til að fjarlægja rafeind úr atómi eða jón í gasfasa. Skýr skilgreining er forsenda þess að bera frumefni saman með merkingarbærum hætti.

Fyrsta jónunarorka

Fyrsta jónunarorka svarar til X(g) → X⁺(g) + e⁻. Táknunin (g) er mikilvæg: um er að ræða einangruð atóm í gasfasa, ekki upplausn salts eða losun atóma úr föstum málmi. Orku þarf að leggja til til þess að rafeindin losni.

Áhrif kjarnahleðslu og skermunar

Yfir lotu eykst fjöldi róteinda og ystu rafeindirnar finna oft fyrir sterkari virkri kjarnahleðslu. Jónunarorka hefur því tilhneigingu til að hækka. Niður flokk bætast rafeindahvolf við og skermun eykst, svo ystu rafeindir losna yfirleitt auðveldar.

Undantekningar skýra svigrúmin

Fyrsta jónunarorka áls er lægri en magnesíums því 3p-rafeind áls losnar auðveldar en 3s-rafeind magnesíums. Súrefni er einnig örlítið lægra en köfnunarefni vegna fráhrindingar paraðra rafeinda í p-svigrúmi. Reglubundin þróun er því ekki slétt lína.

Fyrsta og önnur jónun eru ólíkar

Önnur jónunarorka er venjulega meiri en sú fyrsta. Í natríumi er stökkið mjög stórt: eftir að 3s-rafeindin fer hefur Na⁺ skipanina [Ne], og næsta rafeind verður að losna úr innra hvolfi sem er fastar bundið.

Einingar og takmarkanir

Jónunarorka er oft gefin í eV fyrir eitt atóm eða kJ/mol fyrir mól atóma. Þetta eru tvær mælieiningar fyrir sömu orkubreytingu. Gildið er gagnlegt til að skilja myndun katjóna, en ræður ekki eitt og sér hvort hvarf í lausn er hagstætt.

SambandX(g) → X⁺(g) + e⁻
Berið saman dæmi
DæmiSambandSkýring
NaI₂ ≫ I₁Na⁺: [Ne]
Al / MgI₁(Al) < I₁(Mg)3p / 3s
O / NI₁(O) < I₁(N)2p⁴ / 2p³

Hjá natríum verður stórt stökk eftir fyrstu jónun því Na⁺ hefur þá eðalgasskipanina [Ne]. Magnesíum getur tapað tveimur 3s-rafeindum áður en Mg²⁺ nær [Ne], svo stærsta stökkið kemur þegar þriðja rafeindin er fjarlægð. Þessi munur gefur vísbendingu um ystu rafeindir atómsins.

Æfing

Hvers vegna er önnur jónunarorka Na svo miklu meiri en sú fyrsta?

Lausn: Fyrst losnar ysta 3s-rafeindin. Í Na⁺ er þá eðalgasskipanin [Ne], og næsta rafeind er úr innra hvolfi sem kjarninn heldur mun fastar í.

Meginatriði: Tilgreinið gasfasa og hvaða jónun er mæld áður en gildi eru borin saman; svigrúm skýra frávikin frá meginþróun.