Cơ chế và nguyên tắc
Ở mô hình cơ bản, electron chiếm các trạng thái năng lượng thấp trước. Nguyên lí Pauli giới hạn mỗi orbital tối đa hai electron có spin ngược chiều; quy tắc Hund ưu tiên electron độc thân trong các orbital cùng năng lượng. Phân lớp s chứa tối đa 2, p chứa 6 và d chứa 10 electron.
Ví dụ tính toán
Nguyên tử Na có Z = 11 nên cấu hình là 1s² 2s² 2p⁶ 3s¹. Mg có 3s², còn Cl kết thúc ở 3s² 3p⁵. Na dễ mất một electron tạo Na⁺; Cl có xu hướng nhận một electron thành Cl⁻ trong nhiều phản ứng.
Đọc và giải thích kết quả
Chữ số trước s, p, d là số lượng tử chính; số mũ là số electron của phân lớp. Tổng số mũ phải bằng tổng electron của nguyên tử hay ion. Với ion, hãy tính lại số electron trước khi viết cấu hình.
Bảng dữ liệu
| Đại lượng | Giá trị hoặc kí hiệu | Ghi chú |
|---|---|---|
| Na (Z = 11) | 1s² 2s² 2p⁶ 3s¹ | 1 |
| Mg (Z = 12) | 1s² 2s² 2p⁶ 3s² | 2 |
| Cl (Z = 17) | [Ne] 3s² 3p⁵ | 7 |
Vận dụng sâu hơn
Đối với kim loại chuyển tiếp, electron 4s thường bị tách trước electron 3d khi tạo cation. Ví dụ Fe có thể viết [Ar] 3d⁶ 4s², nhưng Fe²⁺ là [Ar] 3d⁶. Cr và Cu là hai ví dụ cần lưu ý khi áp dụng thứ tự điền gần đúng.
Xét ion clorua: nguyên tử Cl có 17 electron, trong khi Cl⁻ có 18 electron và mang cấu hình [Ar]. Tuy nhiên nó vẫn là clo vì số proton trong hạt nhân không đổi. Hai loài có cùng số electron chưa chắc là cùng nguyên tố hay có cùng bán kính.
Không nhầm electron hóa trị với tổng electron. Na có 11 electron nhưng trong mô hình đơn giản chỉ có một electron ở lớp ngoài cùng. Khi so sánh nguyên tử với ion, hãy ghi số proton, điện tích và số electron trước khi viết cấu hình.
Giới hạn và sai lầm thường gặp
Không nên coi hình vẽ electron chuyển động trên các vòng tròn cố định là cấu trúc lượng tử thật. Năng lượng orbital thay đổi khi nguyên tử liên kết hay ion hóa. Cấu hình nguyên tử tự do chỉ là điểm xuất phát cho hóa học liên kết.
Bài tập
Viết cấu hình electron của Mg (Z = 12) và Mg²⁺. Ion hình thành do mất bao nhiêu electron?
Lời giải: Mg: 1s² 2s² 2p⁶ 3s². Mg²⁺: 1s² 2s² 2p⁶. Nguyên tử đã mất hai electron ở phân lớp 3s.
Điều cần nhớ: Chữ số trước s, p, d là số lượng tử chính; số mũ là số electron của phân lớp. Tổng số mũ phải bằng tổng electron của nguyên tử hay ion. Với ion, hãy tính lại số electron trước khi viết cấu hình.